Căn biệt thự cổ của nước mắm Liên Thành
Đi trên đường Bến Vân Đồn, dọc theo kênh Bến Nghé, nhiều người sẽ nhanh mắt để ý và thấy ngay một căn biệt thự cổ theo kiến trúc Pháp, trắng tinh nằm sau lớp cổng sắt thưa. Tinh mắt nhìn xuyên qua bóng cây, dễ dàng nhận thấy hai chữ “Liên Thành” in nổi phía trên nóc.
Căn biệt thự này có địa chỉ 243 Bến Vân Đồn, phường Vĩnh Hội, thuộc khu vực quận 4 trước đây. Đây từng là trụ sở chính của hãng nước mắm Liên Thành. Nước mắm Liên Thành được thành lập năm 1906, tức đến nay vừa tròn 120 năm. Đây là hãng nước mắm lâu đời nhất Việt Nam và danh tiếng, thương hiệu vẫn bền vững cho đến ngày nay.
Căn biệt thự này không chỉ có giá trị kiến trúc mà còn gắn liền với phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.
Liên Thành được thành lập năm 1906 tại Phan Thiết, Bình Thuận để hưởng ứng lời kêu gọi Duy Tân của cụ Phan Chu Trinh. Bắt nguồn từ cảm khái với tinh thần Duy Tân của cụ Phan Chu Trinh, 6 sĩ phu yêu nước ở Bình Thuận đã sáng lập Liên Thành Thương Quán, gồm ba tổ chức: Dục Thanh Học Hiệu để “khai dân trí” (đào tạo thế hệ trẻ yêu nước), Liên Thành Thư Xã để “chân dân khí” (truyền bá tư tưởng) và Liên Thành Thương Quán để “hậu dân sinh” (làm nước mắm, phát triển kinh tế và hàng Việt).
Tên Liên Thành, tức thành hoa sen, là tên cũ của Bình Thuận, được chọn để thể hiện lòng tự hào với vùng đất. Biểu tượng của Liên Thành là con voi đỏ, với mong muốn thức tỉnh dân tộc, vừa bằng tập tính bầy đàn, vừa bằng sức mạnh của loài voi.
Khởi nghiệp từ một cơ sở kinh doanh ở Phan Thiết, Liên Thành dần phát triển ra các cơ sở sản xuất và kinh doanh ở Mũi Né, Phan Rí, Hội An và tới năm 1917 thì chuyển Tổng cuộc vào Sài Gòn – Chợ Lớn.
Ban đầu hãng đặt trụ sở tại Chợ Lớn nhưng đến năm 1918 thì mua khu đất tại làng Vĩnh Hội (tức khu vực phường Vĩnh Hội ngày nay) và đến năm 1922 thì chính thức chuyển trụ sở về đây. Ngôi nhà 2 tầng khang trang trở thành trung tâm sản xuất, kinh doanh và cũng là nơi góp tài chính cho các hoạt động yêu nước.
Năm 1978, nơi đây được công nhận là cơ sở cách mạng và đến năm 1979 công ty này chuyển sang quản lý quốc doanh.
Năm 1979, cụ Huỳnh Văn Dậu – Tổng lý kế nhiệm các cụ tổ đồng ý hiến Liên Thành cho Nhà nước với điều kiện giữ lại tên Liên Thành với bàn thờ 6 cụ tổ, nhờ đó giữ lại cả thương hiệu lẫn niềm tự hào cho người sau.
Năm 2001, Liên Thành cổ phần hoá với phần vốn giá trị nhất là di sản phi vật thể ấy. Với nhận thức rằng sứ mệnh cũ đã chấm dứt, nỗ lực của thương hiệu là làm ra loại nước mắm quốc tuý để giữ gìn tinh thần của người xưa.
Ngày nay, căn biệt thự cổ 243 Bến Vân Đồn vẫn còn được bảo tồn và gìn giữ. Hiện đó cũng là trụ sở của Liên Thành. Biệt thự mang kiến trúc tân cổ điển Pháp đặc trưng, với hệ thống cột vuông, mái vòm mềm mại, ban công lan can lục bình và các cửa gỗ lá sách. Dù đã trải qua trùng tu, đặc biệt vào năm 2021, công trình vẫn giữ được hồn cốt kiến trúc xưa.
Xung quanh biệt thự, nhiều tượng voi trắng được đặt trên các đầu cột, giữ đúng hình ảnh biểu tượng của Liên Thành từ xưa đến nay.
Ai đã gây dựng thương hiệu nước mắm Liên Thành?
6 sĩ phu yêu nước sáng lập Liên Thành Thương Quán – tiền thân của nước mắm Liên Thành hiện nay, hưởng ứng lời kêu gọi Duy Tân của cụ Phan Chu Trinh, là các cụ Nguyễn Trọng Lội, cụ Nguyễn Quý Anh (đây là 2 người con của chí sĩ yêu nước Nguyễn Thông) cùng các cụ Hồ Tá Bang, cụ Nguyễn Hiệt Chi, cụ Trần Lệ Chất và cụ Ngô Văn Nhượng.
Cụ Nguyễn Trọng Lội sinh năm 1881 tại Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận (cũ). Ông là con trưởng của danh sĩ Nguyễn Thông (1827-1884) và bà Ngô Thị A Thúy, và là anh trai của cụ Nguyễn Quý Anh.
Khoảng năm 1905, khi cụ Phan Chu Trinh, Trần Quý Cáp và Huỳnh Thúc Kháng vào Bình Thuận truyền bá tư tưởng duy tân cho dân chúng, Nguyễn Trọng Lội và Nguyễn Quý Anh đã cùng nhiều chí sĩ yêu nước cùng họp bàn việc nước, mưu lập công ty kinh doanh, xây dựng trường học.
Sau đó, ba tổ chức Dục Thanh Học Hiệu để “khai dân trí”, Liên Thành Thư Xã để “chân dân khí” và Liên Thành Thương Quán để “hậu dân sinh” đã ra đời. Cả ba cơ sở đều do 6 nhà sáng lập gồm các cụ Nguyễn Trọng Lội, Nguyễn Quý Anh, Hồ Tá Bang, Nguyễn Hiệt Chi, Trần Lệ Chất và Ngô Văn Nhượng vận động thành lập và cùng nhau phân chia điều hành.
Trong những ngày đầu khi Hội Liên Thành mới thành lập, các thành viên đã bầu cụ Nguyễn Trọng Lội giữ chức tổng lý (tổng giám đốc) chịu trách nhiệm cho các hoạt động kinh tài. Ông còn phụ trách giám sát các hoạt động của Liên Thành Thư Xã và Dục Thanh Học Hiệu do Nguyễn Hiệt Chi và Nguyễn Quý Anh đảm nhận theo sự phân công của các nhà sáng lập.
Liên Thành đã liên tục đóng góp vào quá trình giải phóng dân tộc. Trước hết là tài trợ chính cho Dục Thanh học hiệu trong suốt quá trình hoạt động của trường từ khi thành lập vào 1907 đến năm 1911. Ngôi trường đã góp phần mở mang dân trí, tạo điều kiện giáo dục nội dung yêu nước tiến bộ cho con em các chí sĩ và cả những gia đình lao động nghèo.
Hoạt động của Hội Liên Thành cũng gắn liền với một giai đoạn của người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành. Nguyễn Tất Thành đã tham gia giảng dạy tại trường Dục Thanh…
Năm 1910, Nguyễn Tất Thành rời trường Dục Thanh – Phan Thiết vào Sài Gòn. Người được cán bộ của Liên Thành Thương Quán là ông Trương Gia Mô (bạn thân của ông Nguyễn Sinh Huy/Nguyễn Sinh Sắc – thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh) và ông Hồ Tá Bang giúp đỡ đưa về ở tại căn nhà số 5 đường Châu Văn Liêm (nay thuộc phường Chợ Lớn)…
Ngày nay, thông tin về lịch sử hình thành và phát triển của Liên Thành, với những đóng góp cho phong trào Duy Tân, Đông Du Việt Minh, Mật trận Giải phóng và hành trình ra đi tìm đường cứu nước của Bác vẫn được giữ gìn tại căn biệt thự 243 Bến Vân Đồn.
Một điểm đặc biệt nữa là, căn biệt thự dành một gian trang trọng nhất để đặt bàn thờ 6 sĩ phu yêu nước sáng lập Liên Thành Thương Quán là các cụ Nguyễn Trọng Lội, cụ Nguyễn Quý Anh, cụ Hồ Tá Bang, cụ Nguyễn Hiệt Chi, cụ Trần Lệ Chất và cụ Ngô Văn Nhượng. Gian thờ luôn được nhang khói mỗi ngày bởi các nhân viên của Liên Thành.
“Bàn thờ 6 cụ tổ được giữ đến ngày nay. Chúng tôi tự hào với điều này, và tự hào khi hiếm có doanh nghiệp nào có được điều thiêng liêng như thế”, bà Hoàng Thị Kim Châu – Giám đốc Liên Thành, chia sẻ với PV.
Phúc Minh
danviet.vn