Kinh tế tuần hoàn nhựa: Doanh nghiệp chuyển từ tuân thủ sang chủ động

Ngày 4/8, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) Việt Nam tổ chức cuộc họp tham vấn “Góc nhìn của doanh nghiệp về thúc đẩy kinh tế tuần hoàn nhựa tại Việt Nam” chuẩn bị cho phiên họp Nhóm công tác thứ 8 của Chương trình Đối tác Hành động quốc gia về Nhựa (NPAP).

Doanh nghiệp chủ động đổi mới

Trưởng đại diện UNDP Việt Nam Ramla Khalidi chia sẻ, kinh tế tuần hoàn và tái chế rác thải nhựa là cơ hội chuyển đổi kinh tế. Việt Nam có thể nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời mở ra những ngành nghề mới, tạo thêm việc làm, sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nguyên sinh và thu hút đầu tư cho tăng trưởng bền vững.

Bà đánh giá: “Việt Nam thể hiện rõ vai trò dẫn dắt trong quá trình chuyển đổi kinh tế tuần hoàn nhựa thông qua việc ban hành nhiều chính sách quan trọng như Kế hoạch hành động quốc gia về thực hiện kinh tế tuần hoàn, cơ chế EPR và các cam kết giảm ô nhiễm nhựa trong khuôn khổ NPAP”.

Đối với phía tư nhân, cộng đồng doanh nghiệp đã có những bước chuyển đáng kể trong cách tiếp cận các vấn đề môi trường. Thay vì chỉ coi đây là yêu cầu tuân thủ, mà chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn là một phần trong chiến lược phát triển dài hạn.

Theo Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế Vũ Đức Quang Đam, nhiều doanh nghiệp đang đầu tư vào công nghệ tái chế hiện đại, gia tăng sử dụng nhựa tái chế sau tiêu dùng (PCR), thiết kế bao bì dễ tái chế hơn, giảm sử dụng nhựa nguyên sinh và từng bước xây dựng chuỗi cung ứng tuần hoàn.

Cùng với đó là hàng loạt sáng kiến hợp tác giữa doanh nghiệp và các đối tác phát triển như xây dựng hệ thống thu gom, tái chế chai PET; phát triển các trạm thu hồi vật liệu quy mô nhỏ (Mini MRF); tăng khả năng thu hồi các loại nhựa có giá trị thấp; hỗ trợ lực lượng thu gom phi chính thức tham gia chuỗi tái chế chính thức; hay thúc đẩy các mô hình hợp tác nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện EPR.

Thu gom, phân loại tại nguồn vẫn là thách thức 

Dù doanh nghiệp đang tích cực chuyển đổi, việc hình thành chuỗi giá trị nhựa tuần hoàn vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Với tỷ lệ tái chế từ 10-15%, hệ thống thu gom hiện nay vẫn phụ thuộc đáng kể vào khu vực phi chính thức, gồm lực lượng thu gom tự do và các cơ sở thu mua phế liệu. Đây là lực lượng đóng tuyến đầu trong việc thu hồi rác tái chế, nhưng chưa được tích hợp đầy đủ vào hệ thống quản lý chất thải chính thức.

Kinh nghiệm từ PepsiCo cho thấy điều tương tự trong việc tái chế bao bì nhựa mềm. Trong khi nhu cầu sử dụng nhựa tái chế sau tiêu dùng ngày càng tăng, áp lực nhập khẩu phế liệu nhựa đầu vào và giá nguyên liệu tái chế cũng ngày càng lớn.

Vì vậy, giảm ô nhiễm nhựa không chỉ nằm ở năng lực tái chế, mà đòi hỏi chuỗi giải pháp từ thu gom, phân loại và tái chế. Chất lượng phân loại rác tại nguồn sẽ quyết định hiệu quả tái chế cũng như nâng tỷ lệ sử dụng nhựa tái chế trong nước.

Cập nhật từ Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO), Phó Tổng Giám đốc Nguyễn Thanh Sơn cho biết 16 tấn chất thải tái chế được thu gom mỗi ngày. “Hệ thống phân loại chưa đồng bộ, rác tái chế còn lẫn nhiều tạp chất, chất hữu cơ và thực phẩm, làm tăng chi phí phân loại lại và xử lý. Trong khi đó, sự kết nối giữa các khâu thu gom, trung chuyển và tái chế vẫn chưa hình thành một chuỗi vận hành hiệu quả”, ông chỉ ra một số thực trạng.

Chuyển đổi hệ thống không làm đứt gãy sinh kế

Nhưng khi lực lượng tự do chiếm vai trò tuyến đầu, thì mọi mô hình chuyển đổi vừa cần bảo đảm tính thuận tiện cho người dân, và không làm đứt gãy sinh kế của nhóm lao động phi chính thức. Theo đó, cần từng bước tích hợp lực lượng này vào chuỗi giá trị chính thức, kết hợp đầu tư hạ tầng, cơ chế tài chính và chính sách EPR để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn nhựa phát triển bền vững.

Ông Cao Hoàng Nam, Giám đốc Đối ngoại TOMRA giới thiệu giải pháp theo cách tiếp cận tổng thể gồm ba cấu phần chính là thu gom phân loại riêng từ đầu nguồn; hệ thống hoàn trả đặt cọc đối với bao bì đồ uống, thực phẩm; và hệ thống phân loại rác hỗn hợp bằng công nghệ hiện đại trước khi chuyển đến các nhà máy tái chế chuyên biệt.

Động lực cho chuyển đổi xanh và tài chính xanh đang ngày càng rõ nét, tuy nhiên để khai thác hiệu quả các nguồn lực tài chính xanh, Việt Nam cần xây dựng được danh mục các dự án đủ khả năng tiếp cận vốn và có tính khả thi về tài chính.

Sau 5 năm triển khai, NPAP mang lại không chỉ nằm ở các nghiên cứu hay khuyến nghị chính sách mà còn ở việc tạo dựng không gian đối thoại để các bên cùng chia sẻ trách nhiệm, xác định ưu tiên và xây dựng các giải pháp khả thi. Từ nền tảng này, nhiều sáng kiến về tài chính cho kinh tế tuần hoàn, đổi mới sáng tạo, EPR và hợp tác công – tư đã từng bước đi vào thực tiễn.